Lịch sử nước hoa: từ Ai Cập cổ đại đến thời hiện đại
Hành trình hơn bốn nghìn năm của nước hoa: từ khói nhang đền thờ Ai Cập, kỹ thuật chưng cất của Ibn Sina, nước Cologne đến Chanel N°5 và kỷ nguyên tổng hợp.
Ban biên tập Thư Viện Nước Hoa//5 phút đọc

Lịch sử nước hoa kéo dài hơn bốn nghìn năm, bắt đầu từ khói nhang và dầu thơm trong các nền văn minh Lưỡng Hà, Ai Cập và thung lũng Indus, trước khi được người La Mã, thế giới Hồi giáo rồi châu Âu tiếp nối. Bước ngoặt lớn nhất đến vào cuối thế kỷ 19, khi hoá học tổng hợp mở ra những mùi hương mà thiên nhiên không cung cấp được.
Hiểu dòng chảy này giúp ta đọc một chai nước hoa hôm nay sâu hơn: mỗi lớp hương, mỗi nguyên liệu đều mang dấu vết của một thời kỳ. Bài viết dưới đây đi qua những mốc chính, từ đền thờ Ai Cập đến quầy nước hoa hiện đại.
Khởi nguồn: hương thơm của thần linh
Ở thời cổ đại, hương thơm trước hết là nghi lễ tôn giáo. Người ta đốt nhựa cây, gỗ thơm và thảo mộc để dâng lên thần linh, và chính hình ảnh làn khói bay lên đã để lại dấu ấn trong ngôn ngữ: chữ "perfume" bắt nguồn từ tiếng Latin mang nghĩa "xuyên qua làn khói".
Tấm bảng chữ hình nêm từ thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên ở Lưỡng Hà nhắc tới Tapputi, một người pha chế hương thơm được xem là một trong những nhà hoá học sớm nhất có tên trong sử sách. Bà đã chưng cất hoa, dầu và cây xương bồ cùng các chất thơm khác.
Năm 2003, các nhà khảo cổ tại Pyrgos (Síp) phát hiện một xưởng hương rộng khoảng 300 m² với ít nhất 60 dụng cụ chưng cất, chứa những gì được cho là nước hoa cổ nhất còn sót lại, có tuổi hơn 4.000 năm.
Ai Cập và kyphi: mùi hương của đền thờ
Người Ai Cập cổ đại nổi tiếng với kyphi, một loại hương hỗn hợp dùng trong tôn giáo và cả y học. Ba công thức kyphi thời Ptolemy vẫn còn khắc trên tường đền Edfu và Philae, mỗi công thức gồm mười sáu thành phần.
Theo ghi chép của Dioscorides, các công thức kyphi đều có những thành phần chung như mật ong, rượu vang, nho khô, nhựa thơm myrrh, quả bách xù và nhựa thông. Hỗn hợp được vo thành viên rồi đốt trên than nóng để toả khói thơm. Đến nay, mùi nhựa thơm ấm và khói vẫn là sợi chỉ nối liền nhiều chai nước hoa hiện đại với thời cổ đại.
Thế giới Hồi giáo và cuộc cách mạng chưng cất
Bước tiến kỹ thuật quan trọng nhất của thời trung đại đến từ nhà khoa học Ba Tư Ibn Sina (Avicenna). Ông đưa phương pháp chưng cất để chiết tinh dầu từ hoa vào thực hành, thử nghiệm đầu tiên với hoa hồng. Kỹ thuật này đến nay vẫn là một trong những cách phổ biến nhất để thu tinh dầu.
Sau năm 711, khi người Hồi giáo đến bán đảo Iberia, các thành phố vùng Al-Andalus trở thành trung tâm sản xuất hương liệu lớn, mang tri thức phương Đông vào châu Âu. Ở Florence, công thức nước hoa của các tu sĩ được ghi chép từ năm 1221.
Châu Âu: từ nước Hungary đến Eau de Cologne
Khoảng năm 1370, người Hungary làm ra một loại nước thơm gồm tinh dầu hoà trong cồn, gắn với tên Nữ hoàng Elizabeth của Hungary. Đây là ví dụ sớm của kiểu nước hoa dùng cồn làm dung môi, khác với dầu thơm và nhang của thời cổ.
Thời Phục Hưng, người thợ pha chế hương của Catherine de' Medici mang những tinh chỉnh kiểu Ý sang Pháp. Từ thế kỷ 14, Grasse ở miền nam nước Pháp dần trở thành vùng trồng hoa lớn và về sau là thủ phủ nước hoa.
Năm 1709, Johann Maria Farina, một người Ý sống ở Cologne (Đức), giới thiệu loại nước thơm cam chanh pha loãng trong cồn và đặt tên theo thành phố của mình. Từ đó ra đời khái niệm Eau de Cologne. Thương hiệu 4711 Original Eau de Cologne, gắn với tên Wilhelm Mülhens, là một trong những chai còn giữ tinh thần ấy đến hôm nay.
Kỷ nguyên tổng hợp: khi phòng thí nghiệm bước vào nước hoa
Cuối thế kỷ 19, hoá học thay đổi hoàn toàn nghề pha chế. Coumarin được tổng hợp năm 1868, còn vanillin được hai nhà hoá học Đức Ferdinand Tiemann và Wilhelm Haarmann tổng hợp năm 1874. Lần đầu tiên, người pha chế có trong tay những mùi hương ổn định, dễ sản xuất và không phụ thuộc mùa vụ.
Đầu thập niên 1880, Fougère Royale của Houbigant kết hợp oải hương, rêu sồi và coumarin, khai sinh họ fougère. Năm 1889, Jicky của Aimé Guerlain đưa vanillin và coumarin vào cấu trúc ấy, và đến nay vẫn được xem là một trong những chai sản xuất liên tục lâu đời nhất.
Nguyên liệu tổng hợp không làm nước hoa kém "thật" đi; chúng mở rộng bảng màu của người pha chế.
Thế kỷ 20: những chai nước hoa định hình thời đại
Năm 1921, Chanel N°5 của Ernest Beaux dùng aldehyde ở liều lượng đậm, tạo nên một mùi hương trừu tượng chưa từng có. Bốn năm sau, Shalimar của Jacques Guerlain được giới thiệu tại triển lãm nghệ thuật trang trí Paris 1925, đặt nền móng cho họ hương phương Đông; ngày nay bạn có thể tìm hiểu Shalimar bản Eau de Parfum trong thư viện.
Nửa sau thế kỷ, mỗi thập niên đều có biểu tượng riêng: Eau Sauvage (1966) mở ra vẻ tươi mát cho nam, Angel (1992) khai sinh dòng gourmand hiện đại, CK One (1994) phổ biến tinh thần unisex. Song song là các bước tiến về nồng độ: nhiều nhà hương bắt đầu bán cùng một mùi ở nhiều mức đậm nhạt khác nhau.
Nước hoa hôm nay: đa dạng hơn bao giờ hết
Thế kỷ 21 chứng kiến sự trỗi dậy của nhà hương niche, làn sóng nước hoa Trung Đông và những phân tử tổng hợp mới. Thị trường không còn chia rạch ròi theo giới tính, và người dùng có thể tự khám phá theo nguyên liệu tổng hợp, theo note hay theo họ hương.
Nếu muốn bắt đầu hành trình của riêng mình, bạn có thể thử công cụ tư vấn mùi hương để tìm những chai gần với gu cá nhân, rồi quay lại đọc lịch sử của từng chai. Mỗi lọ nước hoa, suy cho cùng, là một trang nhỏ trong câu chuyện bốn nghìn năm ấy.
Câu hỏi thường gặp
1Nước hoa xuất hiện từ khi nào?
Dấu vết sớm nhất đến từ Lưỡng Hà, Ai Cập và thung lũng Indus. Một tấm bảng chữ hình nêm từ thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên đã nhắc tới Tapputi, người pha chế hương thơm, và các nhà khảo cổ ở Pyrgos (Síp) tìm thấy xưởng hương có tuổi hơn 4.000 năm.
2Ai phát minh ra kỹ thuật chưng cất tinh dầu hoa?
Nhà khoa học Ba Tư Ibn Sina (Avicenna) được ghi nhận là người đưa phương pháp chưng cất để lấy tinh dầu hoa vào thực hành, khởi đầu với hoa hồng. Đây vẫn là một trong những kỹ thuật chiết xuất phổ biến nhất ngày nay.
3Eau de Cologne ra đời ở đâu?
Eau de Cologne gắn với thành phố Cologne (Đức), nơi Johann Maria Farina, một người Ý, giới thiệu loại nước thơm cam chanh pha loãng trong cồn vào năm 1709 và đặt tên theo thành phố mình sinh sống.
4Vì sao Chanel N°5 được xem là cột mốc của nước hoa hiện đại?
Ra mắt năm 1921, Chanel N°5 dùng aldehyde tổng hợp ở liều lượng đậm, tạo nên một mùi hương trừu tượng không mô phỏng một loài hoa cụ thể. Nó cho thấy nguyên liệu tổng hợp có thể trở thành ngôn ngữ nghệ thuật chứ không chỉ là vật thay thế.
Đọc tiếp

Lịch sử/4 phút đọc
Grasse là gì? Câu chuyện thủ phủ nước hoa của thế giới
Từ thị trấn thuộc da miền nam nước Pháp, Grasse trở thành cái nôi của hoa hồng, hoa nhài và nghề pha chế, được UNESCO ghi danh năm 2018.

Hướng dẫn/4 phút đọc
Nước hoa đi hẹn hò: chọn mùi gần gũi, ấm áp và đáng nhớ
Nước hoa hẹn hò đẹp nhất là mùi ấm, mềm, toả gần để người đối diện chỉ nhận ra khi lại gần. Tiêu chí chọn, lỗi hay gặp và 5 chai gợi ý.

Nguyên liệu/5 phút đọc
Hoa diên vĩ (iris, orris) trong nước hoa: nguyên liệu quý nhất?
Hương diên vĩ không đến từ cánh hoa mà từ rễ củ phải phơi nhiều năm. Tìm hiểu orris butter, mùi phấn đặc trưng và 5 chai diên vĩ tiêu biểu.
